Techniki informatyczne w szachach

Słabe strony silników – przykłady

Oto wybrane pozycje, w których czołowy silnik na nowoczesnym pececie nie poradził sobie z oceną pozycji lub wyborem wygrywającego posunięcia. To tylko kilka przykładów, które na pewno nie wyczerpują tematu. (Parę dalszych trafiło do innych rozdziałów).

Topałow – Szirow, Linares 1998

Rybka w wersji 2.3.2a, działająca na szybkim Core 2 Duo, wskazuje dużą przewagę czarnych, rzędu dwóch pionów (i czarne mają właśnie dwa piony więcej), ale jeśli dać jej to rozegrać, zremisuje. Ocena nie zmienia się co najmniej przez godzinę (dłużej nie sprawdzałem). Jednak grający czarnymi Szirow wykonał posunięcie Gh3, poświęcając gońca! I wygrał.

Ruch Gh3 jest na tyle zaskakujący, że program nie poświęcił mu wystarczająco dużo czasu, aby móc obliczyć jego konsekwencje, praktycznie nie wziął go pod uwagę. Kilkaset tysięcy razy „wolniejszy” człowiek użył wyobraźni i właściwie ocenił sytuację na szachownicy w dalszej perspektywie.

Jeśli wykonać ten ruch w programie, ocena zmienia się na remisową. Po kilkudziesięciu sekundach czarne „mają” już przewagę piona, po następnych kilkudziesięciu – dwóch. I jak się okazuje, tym razem program umie to wygrać.

Kramnik – Anand, Bonn 2008, 5. runda meczu o mistrzostwo świata

Grający białymi Kramnik, przegrywający w całym meczu jednym punktem, poświęcił skoczka na d4 (oczywiście nie za darmo, jak sądził). Rybka 2.3.2a w kilku pierwszych przebiegach (kilkadziesiąt sekund) stawia to posunięcie na pierwszym miejscu z przewagą białych (ok. 0,7 piona). Dopiero w czwartym przebiegu widzi, że S:d4 przegrywa.

Jak się okazało, i człowiek, i program popełnili ten sam błąd: nie uwzględnili zaskakującego poświęcenia czarnego skoczka na f3:

Po Sf3 białe muszą bić skoczka, a wtedy czarny pion ma przed sobą prostą drogę do promocji. Co ciekawe, zabrakło niewiele: wystarczyło, że głębia obliczeń wzrosła z 15 półruchów do 16! Program nie zdołał przekroczyć swoich ograniczeń, Kramnik nie doliczył, Anand – owszem, i to kilka posunięć wcześniej.

Anand – Kramnik, Bonn 2008, 7. runda meczu o mistrzostwo świata

Rybka 2.3.2a i Fritz 10 oceniają tę pozycję na około 1,5–2 punkty dla białych. To przykład niemożności zobaczenia pozycji po wymianach bez liczenia wszystkich prowadzących do niej posunięć. Po wymianie wież i obu lekkich figur biały król nie zdoła przedrzeć się przez okopy czarnych:

Anand – Kramnik, Meksyk 2007, turniej o mistrzostwo świata

Przykład końcówki, której silniki zupełnie nie rozumieją; ograniczona moc obliczeniowa nie pozwala im spojrzeć dalej niż kilkanaście posunięć do przodu. Rybka 2.3.2a podaje ocenę około 3,5 punktu dla czarnych (co oznacza praktycznie pewną wygraną), Fritz 10 jest mniej optymistyczny, ale też wskazuje wyraźną przewagę czarnych, około punktu (co odpowiada faktycznej przewadze materialnej). Tymczasem to obecny w literaturze przykład remisowej końcówki, w której wolny pion nie ma szans dojść do ostatniej linii. Gracze to oczywiście widzieli, ale postanowili, jak mówią, przeprowadzić poglądową lekcję, więc zagrali jeszcze ponad 20 posunięć. Oczywiście remis.

Końcówka król, skoczek i goniec kontra król

To elementarz i nie tak znowu rzadka sytuacja, jak mogłoby się wydawać. Końcówkę tę zdarza się zawalić nawet silnym graczom. Zwykle do zamatowania samotnego króla skoczkiem, gońcem i własnym królem potrzeba około 30 posunięć przy najlepszej obronie, co w przypadku błędu może być problemem ze względu na możliwość zażądania remisu po 50 bez bicia i ruchu piona. Silniki zupełnie nie rozumieją zasady matowania w tej pozycji i jeśli nie dać im odpowiednio dużo czasu, w pewnym momencie gubią się, a w najlepszym razie nie mieszczą się w 50 posunięciach. Ocena tym razem jest w miarę prawidłowa: siedem – osiem punktów przewagi. Bardziej prawidłowe byłoby wskazanie mata w tych 30 ruchach, ale bez tablic końcówek jest to niemożliwe. Oto pozycja z matem w 31:

Oto optymalny i wcale nie taki trudny sposób postępowania:

[Event "Artykul"]
[Site "PCLab.pl"]
[White "Autor"]
[Black "Fritz 10 z tablicami"]
[Result "1-0"]
[FEN "B7/8/8/8/8/4k3/8/N5K1 w - - 0 1"]
[PlyCount "61"]

1. Kg2 Kd4 2. Kf3 Ke5 3. Ke3 Ke6 4. Ke4 Kf6 5. Nc2 Kg5 6. Ne3 Kf6 7. Bd5 Kg7 8. Kf5 Kh7 9. Ng4 Kg7 10. Ne5 Kh7 11. Kf6 Kh8 12. Be4 Kg8 13. Nf7 Kf8 14. Bh7 Ke8 15. Ne5 Kd8 16. e6 Kc7 17. Nd7 Kb7 18. Bd3 Kc6 19. Bc4 Kc7 20. Bb5 Kd8 21. Nc5 Kc7 22. Na4 Kd8 23. Kd6 Kc8 24. Nc5 Kd8 25. Ne6+ Kc8 26. Kc6 Kb8 27. Ba6 Ka8 28. Kb6 Kb8 29. Nd8 Ka8 30. Bb7+ Kb8 31. Nc6# 1-0

Metoda polega na takim współdziałaniu figur, aby zapędzić wrogiego króla w narożnik o kolorze takim jak atakujący goniec (tylko wtedy jest możliwy mat). Ponieważ właściwa obrona polega najpierw na utrzymywaniu się w centrum szachownicy, a następnie ucieczce w narożnik o kolorze przeciwnym niż kolor atakującego gońca, strona atakująca musi zastosować metodę trzymania atakowanego króla przy krawędzi szachownicy z jednoczesnym ograniczaniem dostępu do kolejnych pól. Schemat jest, wbrew pozorom, nieskomplikowany i przeciętny gracz po krótkiej nauce i paru ćwiczeniach zrobi to niemal bez namysłu. W pokazanej na diagramie pozycji zarówno Rybka 2.3.2a, jak i Fritz 10 przy tempie 4 minuty na partię plus 2 sekundy dodawane przed każdym posunięciem radziły sobie tylko do chwili, gdy czarny król znalazł się w okolicy ciemnego narożnika:

Potem, zamiast zmusić króla do przejścia do jasnego narożnika, białe zaczęły różne dziwne manewry, które skończyły się remisem po przepisowych 50 posunięciach bez bicia i ruchu piona.

Kliknij, aby otworzyć czytnik

[Event "Artykul"]
[Site "PCLab.pl"]
[White "Rybka 2.3.2 32-bit"]
[Black "Autor"]
[Result "1/2-1/2"]
[FEN "B7/8/8/8/8/4k3/8/N5K1 b - - 0 1"]
[PlyCount "100"]

1... Kd3 2. Nb3 Kc4 3. Na5+ Kd4 4. Kf2 Kc5 5. Kf3 Kd6 6. Kf4 Ke6 7. Nb3 Kf6 8. Nd4 Ke7 9. Ke5 Kf7 10. Bd5+ Kg7 11. Ne6+ Kg6 12. Bb3 Kh7 13. Ng5+ Kg6 14. Ne4 Kg7 15. Ke6 Kg6 16. Bd1 Kg7 17. Bh5 Kh6 18. Bf7 Kg7 19. Nd6 Kh6 20. Ke5 Kg7 21. Be8 Kh6 22. Nf5+ Kh7 23. Bf7 Kh8 24. Bd5 Kh7 25. Be4 Kg6 26. Bf3 Kh7 27. Kf6 Kh8 28. Bd5 Kh7 29. Nd4 Kh8 30. Kf7 Kh7 31. Be4+ Kh8 32. Nf5 Kh7 33. Ng3+ Kh8 34. Bf3 Kh7 35. Nf5 Kh8 36. Bd5 Kh7 37. Bc4 Kh8 38. Kf6 Kh7 39. Bd5 Kh8 40. Ke7 Kh7 41. Bf7 Kh8 42. Kd7 Kh7 43. Be8 Kh8 44. Ke7 Kh7 45. Kf7 Kh8 46. Ba4 Kh7 47. Bd7 Kh8 48. Be8 Kh7 49. Kf6 Kh8 50. Bb5 Kh7 51. Ke5 1/2-1/2