Wprowadzenie do zasad gry, notacja szachowa

Postaram się możliwie zwięźle przybliżyć zasady i cel gry tym Czytelnikom, którzy ich nie znają, na tyle aby mogli zrozumieć rozdziały poświęcone specyfice silników szachowych. Po bardziej szczegółowe instrukcje można udać się na przykład na strony Wikipedii.

Szachownica, bierki

Partia szachów jest rozgrywana na szachownicy o 64 polach. Zawsze w lewym dolnym rogu musi znajdować się ciemne pole. Linie pionowe są oznaczone literami a–h (licząc od lewej), a poziome – cyframi 1–8 (licząc od dołu). Każde pole ma więc współrzędne, na przykład c4.

Jeden z dwóch przeciwników ma jasne bierki (zwane białymi), drugi ma ciemniejsze (zwane czarnymi). Bierki to piony i figury, figury zaś dzielą się na króla (ang. King), hetmana (ang. Queen, 'królowa'), potocznie zwanego królową lub królówką, wieże (ang. Rook), skoczki (ang. Knight, 'rycerz') i gońce (ang. Bishop, 'biskup'), niekiedy nazywane lauframi. Początkowa pozycja wygląda tak:

Pierwszy rząd od lewej: wieża, skoczek, goniec, hetman, król, goniec, skoczek, wieża. Drugi rząd: piony

A w widoku trójwymiarowym tak:

Jak widać na diagramie, „hetman trzyma kolor”, czyli białego hetmana stawia się na jasnym polu, czarnego – na ciemnym.

Gracze wykonują posunięcia na przemian. Pierwsze posunięcie zawsze wykonuje grający białymi. Gracz nie może nie wykonać posunięcia, gdy przychodzi jego kolej. Jeśli nie może wykonać dozwolonego posunięcia, partia kończy się jego przegraną lub remisem. (O tym za chwilę).

Każda bierka ma inne możliwości ruchu, a zatem ma inną wartość materialną. Ruch bierki polega na przestawieniu jej na wolne lub zajęte przez przeciwnika pole. W tym drugim przypadku następuje bicie, które polega na usunięciu bierki przeciwnika z szachownicy i zastąpienie jej własną. (Uwaga: król nie może zostać zbity, ale o tym za chwilę).

Z wyjątkiem skoczka bierki nie mogą przeskakiwać innych bierek – ani własnych, ani przeciwnika.

Król może poruszać się w każdym kierunku (w pionie, w poziomie i po przekątnych) o jedno pole. Jedyny warunek: pole nie może być bezpośrednio atakowane przez bierkę przeciwnika (nie może być dla niej dostępne; szczególny przypadek to pion – patrz niżej). Jeśli pole, na którym stoi król, znajdzie się w zasięgu bierki przeciwnika, mówimy o szachu (ang. check); wtedy król musi przejść na nieatakowane wolne pole, a jeśli nie może, gracz przegrywa (w takiej sytuacji mówimy o macie). Jeśli pole, na którym stoi król, jest zasłonięte przez pojedynczą własną bierkę, bierka ta nie może się poruszyć, bo wtedy nastąpiłby szach, a król przed szachem musi uciekać.

Hetman może przesuwać się o dowolną liczbę pól w każdym kierunku (w pionie, w poziomie i po przekątnych).

Ruch hetmana

Wieża może przesuwać się o dowolną liczbę pól w pionie i w poziomie.

Goniec może przesuwać się o dowolną liczbę pól po przekątnych.

Skoczek porusza się tak: najpierw jedno pole po skosie, potem jedno pole w pionie lub w poziomie. Jako jedyny może przeskakiwać inne bierki.

Pion, jeśli nie bije bierki przeciwnika, porusza się wyłącznie do przodu o jedno pole (biały – w górę szachownicy, czarny – w dół), z wyjątkiem pozycji początkowej, gdy może przesunąć się o dwa pola. Jednak bić może tylko na skos o jedno pole, przy czym jeśli znajduje się na piątej linii, może zbić piona przeciwnika także wtedy, gdy ten przesunie się z pozycji początkowej o dwa pola. Gdy dojdzie do ostatniej, ósmej linii, musi zostać od razu wymieniony na dowolną figurę (nazywa się to promocją).

Od lewej: pierwszy ruch (o jedno lub dwa pola), ruch do przodu lub bicie, ruch do przodu lub bicie w przelocie

Specyficznym posunięciem jest roszada. Polega ona na przesunięciu króla o dwa pola w kierunku jednej z wież, a następnie przesunięciu wieży na pole po drugiej stronie króla. Każdy z graczy może roszadę wykonać tylko raz i tylko pod warunkiem, że żadna z biorących w niej udział figur nie została wcześniej poruszona i król nie staje na polu atakowanym przez bierkę przeciwnika lub przez takie pole nie przechodzi.

Roszada – na skrzydle hetmańskim (w lewo) i królewskim (w prawo)

Cel i wynik partii szachowej

Celem partii szachowej jest zamatowanie króla przeciwnika (zaatakowanie pola, na którym się znajduje, w taki sposób, aby przeciwnik nie mógł nim wykonać żadnego dozwolonego posunięcia). Wtedy mówimy, że jest mat (ang. mate). Partia może też zakończyć się remisem, co w pewnych okolicznościach może być korzystne dla jednego z graczy (ze względu na sytuację w meczu lub turnieju, różnicę siły gry między nim a przeciwnikiem itp.). Partia nie musi zakończyć się matem lub wystąpieniem przesłanek do ogłoszenia remisu; wystarczy, że gracze uznają wynik za nieuchronny lub po prostu stwierdzą, że wystarczy im remis. (Organizator meczu lub turnieju może jednak ograniczyć prawo grających do takiego dzielenia się punktami). Może też się zdarzyć, że jednej ze stron skończy się czas do namysłu, gracz może też oczywiście zostać zdyskwalifikowany.

Przesłanek do ogłoszenia remisu jest wiele. Są to m.in.: powstanie pozycji niemożliwej do wygrania przy „rozsądnej” (niekoniecznie poprawnej) grze przeciwnika lub niezależnie od niej; pat (ang. stalemate), czyli sytuacja, gdy gracz nie może wykonać żadnego dozwolonego posunięcia, ale pole, na którym stoi jego król, nie jest atakowane; tzw. wieczny szach, kiedy jedna ze stron szachuje raz za razem króla przeciwnika, ten zaś nie może lub nie chce tego przerwać; trzykrotne powtórzenie pozycji (jeśli ta sama strona jest na posunięciu); wykonanie przez jedną ze stron 50 posunięć bez bicia i ruchu pionem. Niektóre z nich, jak pat, automatycznie skutkują remisem, inne oznaczają remis na żądanie jednej ze stron.

Remisowa końcówka

Niewystarczający materiał matujący

Notacja

Systemów notacji jest kilka, ale nie ma potrzeby, aby je tu wszystkie omawiać. Obecnie standardem jest notacja algebraiczna. W podstawowej postaci składają się na nią: numer pełnego posunięcia, litera reprezentująca bierkę (z wyjątkiem piona), współrzędne pola docelowego, w przypadku bicia poprzedzone symbolem bicia. Jeśli posunięcie oznacza szach, następuje po nim znak plusa, jeśli mat – krzyżyka (#). Na końcu znajduje się wynik partii: 1-0 (zwycięstwo białych), 0-1 (zwycięstwo czarnych) lub 1/2-1/2 (remis).

W języku angielskim polskiemu K (król) odpowiada K (King), H (hetman) – Q (Queen), W (wieża) – R (Rook), S (skoczek) – N (Knight), G (goniec) – B (Bishop). Ponadto w Polsce przyjął się symbol bicia w formie dwukropka (:), a w zapisie anglojęzycznym – iksa (x).

Tak więc zapis:

1. e4 e5 2. Hf3 Sc6 3. Gc4 Gc5 4. H:f7# 1-0 (wersja polska)

lub

1. e4 e5 2. Qf3 Nc6 3. Bc4 Bc5 4. Qxf7# 1-0 (wersja angielska i komputerowa)

oznacza: ruch białego piona z e2 na e4, ruch czarnego piona z e7 na e5, ruch białego hetmana z d1 na f3, ruch czarnego skoczka z c8 na c6, ruch białego gońca z f1 na c4, ruch czarnego gońca z f8 na c5, bicie czarnego piona na f7 przez białego hetmana i tym samym zwycięstwo białych przez zamatowanie króla przeciwnika:

Tym podstawowym oznaczeniom mogą towarzyszyć inne, na przykład ocena posunięcia lub pozycji.

O formacie zapisu partii szachowej zrozumiałym dla oprogramowania szachowego możecie przeczytać w rozdziale „Komputerowy zapis partii i pozycji”.